Современный взгляд на теорию размещения хозяйства Яна Тинбергена и Хендрикуса Боса

В начале XX в. коммерческую географию, которая зародилась еще в XVII в., и учения о взаимодействии природы и общества (немецкую школу антропогеографии и французскую школу географии человека) дополняют первые теории размещения хозяйства. Первопроходцем в данном направлении общественной географии еще в начале XIX в. считается Иоганн фон Тюнен, который в 1826 г. написал свой знамений труд «Изолированное государство в его отношении к сельскому хозяйству и национальной экономии» [9]. И. Тюнен впервые описал закономерность размещения сельскохозяйственных культур относительно городского центра, который в изолированной модели выступал единственным рынком сбыта сельскохозяйственной продукции. В начале ХХ в. появляются первые теории размещения промышленности Вильгельма Лаунхарда [14] и Альфреда Вебера [4], названные «штандортными». Штандорт (нем. Standort – местоположение) – это термин, который употребляется для обозначения фактического или наиболее рационального расположения промышленного предприятия [2, с. 662]. Также классическими теориями размещения считаются теория центральных мест Вальтера Кристаллера [11] и теория «экономического ландшафта» Августа Лёша [6]. Представленные выше теории рассматривали размещение одного из компонентов (отраслей) хозяйства: И. Тюнен рассматривал сельское хозяйство, В. Лаунхард и А. Вебер – промышленность, В. Кристаллер и А. Лёш – расселение и сферу услуг. В середине ХХ в. классические теории размещения были подвержены серьезной критике. На смену данным теориям пришли так называемые универсальные теории размещения хозяйства, которые занимались оптимизацией всего экономического пространства, т.е. рассматривали закономерности размещения всех отраслей хозяйства как единой соподчиненной системы, включая расселение. Наиболее известными учеными, которые работали в данной области, являются Вальтер Изард [5, 12, 13], Вильям Бунге [3], Питтер Хаггет [10] и др. Для всех этих работ характерно применение математических методов для создания моделей размещения на основе оптимизационных расчетов. В ряду представленных выше ученых особое место занимает нидерландская экономическая школа, основоположником которой является Ян Тинберген.

Работы нидерландской школы экономической географии имели особый интерес для советской районной школы, т.к. данные работы способствовали накоплению знаний о применении математических методов и электронных машин в географии, а также позволяли проводить планирование рационального размещения хозяйства в неосвоенных регионах СССР. В советском союзе были изданы основные труды, которые относятся к данной экономической школе: «Математические модели экономического роста» [7] и «Размещение хозяйства» [1].

Ян Тинберген являлся ведущим экономистом и экономгеографом Нидерландов. Ученый занимался исследованием экономического пространства, проводил попытки объяснить пространственную структуру хозяйственной деятельности с чисто экономических (математических) позиций. В 1969 году Я. Тинберген получил Нобелевскую премию «за создание и применение динамических моделей к анализу экономических процессов». Моделирование экономического пространства – одно из главных направлений исследований голландца. В своей статье «Региональное планирование: некоторые принципы» Я. Тинберген [15] сформулировал основные элементы будущей теории размещения.

Он считал, что на первом этапе исследования необходимо определить параметры и переменные, которые будут использовать для достижения жестко или гибко сформулированных целей. Параметры – это известные величины, которые будут использоваться в задаче. Примером параметров является информация о размещении природных ресурсов, его количестве, численности населенного пункта и т.д. Переменные – это те величины, которые подлежат объяснению и их необходимо найти для достижения поставленной цели. Примером переменных могут выступать данные о размещении рынков сбыта, расселения и некоторые другие. Параметрами и переменными могут быть значения величин, натуральные объемы и цены. Голландский ученый предложил классификацию используемых переменных при рассмотрении пространственных задач, которая основана на различии между отраслями. Отрасли хозяйства подразделяются на пространствоемкие (отрасли, которые нуждаются в пространстве), точечные (отрасли, которые сосредотачиваются в каком-либо центре – рынке сбыта и поставщике трудовых ресурсов) и сокращающие пространство. К первому типу относятся сельское и лесное хозяйство, ко второму – отрасли обрабатывающей промышленности и сферы услуг, к третьей – транспорт и связь.

Вторым важным этапом теории размещения является установление взаимозависимостей, которые возникают между параметрами и переменными, формирующими систему экономического пространства. Эти взаимозависимости можно представить в виде дефиниций, условий равновесия и уравнений, отражающих уровень техники, поведение людей и правовые институты [1, с. 35]. В общем виде все анализируемые взаимозависимости представляют собой математические модели разного уровня сложности и достоверности.

По мнению Я. Тинбергена, последний этап затрагивает вопросы установления и классификации пространственных проблем. Голландский ученый делит задачи размещения на частные (рассматривается один небольшой объект или система) и общие (рассматривают размещение всех отраслей хозяйства в исследуемой стране). Также исследователь уделяет внимание временному аспекту исследуемых пространственных проблем и выделяет как статические и динамические задачи, так и краткосрочные и перспективные. Особый интерес вызывает классификация пространственных задач, основанная на различии поставленных целей. Пространственные задачи подразделяются на аналитические, плановые и экономико-политические. Аналитическая задача пытается объяснить существующее размещение и выявить пространственную неравномерность в производственных процессах. Задачи планового типа пытаются определить наиболее рациональное размещение производства в пространстве. Экономико-политические задачи базируются на нахождении желаемой тенденции в развитии, например, в выравнивании душевого дохода между регионами.

Основные положения теории размещения хозяйства Я. Тинбергена были описана в статье «Пространственная дисперсия производства» [16]. Для анализа оптимального размещения производства были приняты следующие допущения:

1. исследуется страна с замкнутой экономикой;

2. сельское хозяйство и сельское население размещено по всей территории равномерно;

3. все прочие отрасли производства рассредоточены по предприятиям;

4. каждое предприятие выпускает только один продукт, при этом все предприятия одной отрасли имеют одинаковый минимально допустимый размер, обеспечивающие минимальные производственные издержки на единицу продукта, которые не возрастают при увеличении размеров предприятия;

5. цены всех продуктов одинаковы и приравнены к денежной единице посредством выбора соответствующих единиц измерения продуктов;

6. транспортные издержки несет поставщик;

7. числа, показывающие физические объемы продукции, отображают и их ценностные объемы;

8. все продукты считаются потребительскими товарами.

Данные допущения Я. Тинбергеном были применены для определения объемов производства и количества необходимых предприятий различных отраслей в замкнутой экономике. Население затрачивает на покупку определенного продукта твердую долю своего дохода. Следовательно, при известном суммарном доходе государства будет задана потребность населения в продуктах h-х отраслей. Данная величина потребности в продукции определит суммарное количество производственных предприятий минимально допустимого размера. После определения количества предприятий минимально допустимого размера следует сгруппировать данные производства разных отраслей в центры таким образом, чтобы обеспечить минимальные производственные и транспортные издержки. Теория Я. Тинбергена позволяет определить количество необходимых центров и их отраслевую структуру. Однако на главный вопрос размещения, а именно местоположение данных центров в пространстве голландский ученый не смог дать удовлетворительного ответа. Основные выводы, которые вытекают из гипотезы Я. Тинбергена [1, с. 49]:

1.              В каждом центре, где есть предприятие h-й отрасли заданного ранга, расположены и предприятия всех отраслей низших рангов.

2.              В каждом центре есть только одно предприятие отрасли высшего для этого центра ранга, причем только эта отрасль вывозит свою продукцию в другие центры и в сельскохозяйственные районы. Продукция всех других отраслей, имеющихся в данном центре, потребляется в его пределах.

3.              Количество отраслей группирует по значимости экономические центры. Таких групп будет столько же, сколько имеется отраслей. Центры распределяются по группам в зависимости от того, какая отрасль в них отнесена к высшему рангу, и всей группе присваивается соответствующий ранг.

4.              В центрах самого низкого ранга имеется только по одному предприятию, и оно относится к отрасли низшего ранга. Такие центры вывозят часть своей продукции в сельскохозяйственные районы, они сами ввозят все другие продукты из центров более высоких рангов и из сельскохозяйственных районов.

5.              Каждый центр следующего, то есть второго, ранга включает одно предприятие второй отрасли, которое вывозит часть своей продукции в центры первого ранга и сельскохозяйственные районы, и предприятия первой отрасли, снабжающие лишь население данного центра и т.д.

6.              По мере повышения ранга центров их количество в данной группе уменьшается.

7.              Имеется лишь один центр высшего ранга, где размещены предприятия всех отраслей. Предприятия отрасли самого высокого ранга вывозят свою продукцию во все центры низших рангов и в сельскохозяйственные районы. Центр высшего ранга ввозит только продукцию сельского хозяйства.

В данной модели рассматриваемые отрасли являются национальными, т.е. продукция данных отраслей не может импортироваться и экспортировать. Однако, если в данное уравнение ввести интернациональные отрасли, продукция которых ориентирована на внешний рынок, ситуация изменится. Я. Тинберген исследовал уравнение частичного межотраслевого баланса [8]. Основной целью данной работы была попытка прогноза объема инвестиций в различные отрасли.

Идеи Я. Тинбергена получили свое развитие в масштабном научном труде Хендрикуса Боса «Размещение хозяйства» [1].

Основные допущения Х. Боса сводятся к следующим 3 пунктам [1, с. 51]:

1.            Имеются пространствоемкие виды экономической деятельности, непрерывно распределенные по данной территории. К таким относится сельское хозяйство, которое нельзя сосредоточить в экономических центрах.

2.            Существует неделимость производства остальных продуктов и услуг, приводящая к эффекту масштаба.

3.            Перевозка товаров порождает транспортные издержки. В случае полной неподвижности (в частности, некоторых услуг) транспортные издержки считаются бесконечно высокими.

Основной целью научного труда Х. Боса является определение оптимального сочетания предприятий нескольких несельскохозяйственных отраслей, производящих только конечные продукты в соответствующих центрах. При этом, как и в работе Я. Тинбергена, суммарное число предприятий является заданной величиной. Основным критерием оптимальности является минимизация суммарных производственных и транспортных издержек всех отраслей.

Х. Бос анализирует модель замкнутой экономики, которая включает сельское хозяйство и две несельскохозяйственные отрасли. Одна отрасль имеет более низкий ранг и большое количество предприятий, вторая – высший ранг с меньшим числом производственных единиц. За критерий оптимума были приняты три альтернативных метода измерения транспортных издержек.

Критерий А. Транспортные издержки зависят только от ценностного объема перевозимых товаров и от значения ставки транспортного тарифа за единицу измерения каждого товара, но не от расстояния. В результате расчетов Х. Бос пришел к выводу, что при данном критерии минимизация транспортных издержек приведет к концентрации всех отраслей в одном центре или в нескольких равных центрах.

Критерий В. Издержки по перевозке товаров между двумя центрами разных типов принимаются равными большей из двух величин, полученных путем при измерении потоков в противоположных направлениях. Транспортные издержки вычисляются по критерию А. При данном критерии Х. Бос не смог сформулировать общий вывод и остановился на рассмотрении частных случаев, принимая крайние значения ставок транспортных тарифов для продуктов разных отраслей.

Критерий С. Транспортные издержки зависят от объема перевозок всех товаров между центрами разных типов и от среднего расстояния перевозки. Среднее расстояние зависит от числа центров каждого типа. В результате расчетов Х. Бос пришел к выводу, что при критерии С оптимальным может оказаться значительно большее число схем размещения, чем при предыдущих критериях. В исследуемом случае оптимальное размещение связано сложными зависимостями с числовыми значениями ставок транспортных тарифов и составом суммарного объема продукции. Общий вывод сводится к 3 пунктам [1, с. 148]:

1.            Рассредоточение производства по большому числу малых центров оптимально в том случае, когда издержки по перевозке сельскохозяйственной продукции высоки по сравнению с теми же затратами других отраслей.

2.            Сосредоточение производства в небольшом числе крупных центров оптимально, если относительно высоки издержки по перевозке продукции отраслей высших рангов.

3.            Система Я. Тинбергена оптимальна, если относительно высоки издержки по перевозке продукции отраслей низших рангов. Поскольку одна из возможных причин большого числа предприятий в этих отраслях кроется в высоких транспортных издержках.

Следовательно, Х. Бос доработал гипотезу размещения Я. Тинбергена, проанализировал размещение производства в одномерном и двумерном пространствах, рассмотрел данную задачу при наличии нескольких отраслей. Также он подошел к определению транспортных издержек с различных позиций и показал, что выводы, к которым пришел Я. Тинберген, являются одной из вероятных теоретических моделей оптимального размещения хозяйства при определенных заданных условиях. Х. Бос, в отличие от Я. Тинбергена, рассматривает размещение не только в условиях непрерывной и постоянной плотности спроса, но и в условиях прерывного и неоднородного его распределения.

Основными достоинствами теории размещения хозяйства Я. Тинбергена и Х. Боса являются:

1. показана возможность единого подхода к задачам размещения всего хозяйства, основанная на математическом моделировании;

2. при этом сама модель способствует восприятию реальности для достижения рационального размещения элементов хозяйства в пространстве;

3. предлагаемая авторами модель связана с вопросами расселения и дает возможность решать вопросы определения иерархичности населенных пунктов;

4. расселение и его иерархичность рассматривается как оптимизационный процесс развития экономики.

В то же время теория размещения хозяйства Я. Тинбергена – Х. Боса характеризуется рядом недостатков, которые отражаются на конечном результате исследования:

1. в данной теории существуют серьезные упрощения (заданность величины национального дохода, замкнутость национального хозяйства, равномерность размещения сельского хозяйства и населения), которые объясняются изучением абстрактной модели;

2. несмотря на серьезные упрощения, модель исследования является объемной и требует выполнения множества математических операций;

3. модель описывает оптимальное размещение производства в идеальном экономическом пространстве и теряет свою актуальность при рассмотрении ее в реальной географической действительности;

4. основным критерием оптимальности размещения хозяйства выбраны транспортные издержки, однако известно, что для каждой отрасли в отдельности существуют свои определяющие факторы размещения, которые могут противоречить общепринятому критерию.

Таким образом, теория размещения хозяйства Я. Тинбергена – Х. Боса является значимым научным трудом. Данная работа вышла в свет в период «количественной революции» в географии и внесла свой вклад в становление школы пространственного анализа. Основным достоинством данной работы является исследование экономических явлений как основных факторов, влияющих на характер расселения, в общем, и на формирование городских центров в частности, что делает ее близкой к воззрениям В. Кристаллера и А. Лёша. Данная теория доказывает, что оптимальное количество городских центров и рациональное размещение в них предприятий для государств с разным уровнем социально-экономического развития будет различным. Для слаборазвитых государств с преобладающим развитием сельского хозяйства оптимальным будет рассредоточение производства по большому числу малых центров, а для высокоразвитых небольших по площади государств – концентрация в ограниченном количестве крупных городских агломераций. Несмотря на то, что научное сообщество пришло к выводу о невозможности создания универсальной теории размещения, труд Я. Тинбергена – Х. Боса может быть использован и имеет практическую значимостью в области региональной экономики, геоурбанистики и социально-экономической географии.

Список использованных источников

1.            Бос, Х. Размещение хозяйства / Х. Бос. – Москва: Прогресс, 1970. – 155 с.

2.            Булыка, А.М. Слоўнік іншамоўных слоў: у 2 т. / А.М. Булыка – Мінск: БелЭн, 1999. – Т. 2: М – Я. – 736 с.

3.            Бунге, В. Теоретическая география / В. Бунге. – Москва: Прогресс, 1967. – 278 с.

4.            Вебер, А. Теория размещения промышленности / А. Вебер. – Москва: Книга, 1926. – 223 с.

5.            Изард, В. Методы регионального анализа / В. Изард. – Москва: Прогресс, 1966. – 660 с.

6.            Лёш, А. Географическое размещение хозяйства / А. Лёш. – Москва: Издательство иностранной литературы, 1959. – 314 с.

7.            Тинберген, Я. Математические модели экономического роста / Я. Тинберген, Х. Бос. – Москва: Прогресс, 1967. – 176 с.

8.            Тинберген, Я. Некоторые усовершенствования частичного межотраслевого баланса / Я. Тинберген // Региональная наука о размещении производительных сил: сб. реферат. работ / Выпуск 3, Новосибирск – Иркутск, 1971. – С. 57 – 62

9.            Тюнен фон, И.Г. Изолированное государство в отношении к сельскому хозяйству и национальной экономии / И.Г. фон Тюнен. – Москва: Экономическая жизнь, 1926. – 326 с.

10.       Хаггет, П. Пространственный анализ в экономической географии / П. Хаггет. – Москва: Прогресс, 1968. – 391 с.

11.       Сhristaller, W. Die zentralen Orte in Süddeutschland / W. Сhristaller. – Jena, 1933.

12.       Isard, W. Location and space-economy / W. Isard. – Cambridge; MIT Press, 1956. – 90 p.

13.       Isard, W. Methods of regional analysis: an Introduction to regional science/ W. Isard. – Cambridge; MIT Press, 1960. – 834 p.

14.       Launhardt, W. Die Bestimmung des zweckmässigsten Standort einer gewerblichen Anlage / W. Launhardt // Zeitschrift des Vereins der deutschen Ingenieure / B. XXVI, № 3. – Berline, 1882.

15.       Tinbergen, J. Regional planning: some principles / J. Tinbergen. – Netherlands Economic Institute; Division of Balanced International Growth, 1960. – 21/60, 13 pp.

16.   Tinbergen J., The Spatial Dispersion of Production: A Hypothesis / J. Tinbergen. – Netherlands Economic Institute; «Schweizerische Zeitschrift fur Volkswirtschaft und Statistik», 1961. – Bd 97, № 4

Цікавая лекцыя доктара геаграфічных навук, прафесара МДУ - Зубарэвіч Наталлі Васільеўны. Гэта лекцыя адлюстроўвае і становішча гарадоў Беларусі.

ГЕАГРАФІЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ НЕРАЎНАМЕРНАСЦІ САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАГА РАЗВІЦЦЯ РЭГІЁНАЎ БЕЛАРУСІ

Ва ўмовах пераходу ад планава-адміністрацыйных да рынкавых адносінаў эканоміка постсавецкіх краін перажывае не толькі структурныя, але і прасторавыя змены, якія, у сваю чаргу, накладваюць адбітак на сацыяльную сферу і ўзровень жыцця насельніцтва. На працягу 1990-х гг. у Беларусі больш выразна выявіліся як адсталыя, так і перадавыя рэгіёны, г. зн. адбылася прасторавая трансфармацыя эканомікі Беларусі з фарміраваннем цэнтр-перыферыйных адносінаў.

Дыягностыка сацыяльна-эканамічнага развіцця з’яўляецца актуальнай задачай эканомгеаграфічнай навукі: геаграфічны аналіз шматлікіх статыстычных дадзеных стварае падмурак для распрацоўкі комплексу мерапрыемстваў для рацыянальнага выкарыстання патэнцыялу дэпрэсіўных рэгіёнаў і прагназавання прасторавага развіцця беларускай эканомікі. Аднак у сучаснай навуцы адсутнічае ўніверсальная методыка для дыягностыкі сацыяльна-эканамічнага развіцця. Гэта абумоўлена дыялектычнай складанасцю характарыстыкі рэгіёна як прадмета даследавання і вялікай колькасцю паказчыкаў, якія неабходна ўлічваць. Дыскусійным з’яўляецца пытанне, якія паказчыкі найбольш дакладна адлюстроўваюць сацыяльна-эканамічнае развіццё. Найбольш пашыраным з іх з’яўляецца агулавы рэгіянальны выраб (АРВ), які адлюстроўвае створаныя насельніцтвам за пэўны перыяд часу матэрыяльныя каштоўнасці і паслугі пераведзеныя ва ўмоўныя адзінкі. Але паколькі дадзены паказчык не можа фіксаваць якасць паслуг аховы здароўя ці развіццё транспартнай інфраструктуры, найбольш пашыраным з’яўляецца выкарыстанне комплексных інтэгральных паказчыкаў. Навуковыя цяжкасці таксама звязаны з прыярытэтамі ў выкарыстанні абсалютных або адносных паказчыкаў для адлюстравання развіцця рэгіёнаў, а таксама з улічваннем дынамічнасці даследаваных з’яў. Даследаванні нераўнамернасці сацыяльна-эканамічнага развіцця рэгіёнаў Беларусі, выкарыстоўваючы адносныя паказчыкі, амаль што не праводзіліся, што абумоўлівае навізну выбранай тэмы.

Для дыягностыкі нераўнамернасці сацыяльна-эканамічнага развіцця рэгіёнаў Беларусі намі была выкарыстана методыка аналізу інвестыцыйнай прывабнасці гарадоў, прапанаваная ў артыкуле М.М. Кавалёва і А.Г. Якубовіч [2, с. 45]. Першапачатковыя дадзеныя (q – нумар рэгіёна, c – нумар паказчыка) нарміраваны ў індыкатары (I_qc) метадам мінімум-максімум, які пераўтварае ўсе дадзеныя ў дыяпазон [0, 1] па формуле (1.1):

                                                             (1.1)

дзе min(x_qc) і max(x_qc) – мінімальны і максімальны паказчык x_qc за даследуемы перыяд часу. На наступным этапе нарміраваныя індыкатары агрэгуюцца ў мікраіндэксы шляхам вылічэння сярэдняга арыфметычнага. Пасля той жа методыкай мікраіндэксы па кожнаму паказчыку агрэгуюцца ў комплексны індэкс.

У даследаванні былі выкарыстаны наступныя адносныя паказчыкі, якія падаюцца Нацыянальным статыстычным камітэтам [1]: аб’ём прамысловай вытворчасці на душу насельніцтва, чысты прыбытак арганізацый на душу насельніцтва, інвестыцыі ў асноўны капітал на душу насельніцтва, намінальны сярэднемесячны заробак працаўніка, рознічны таваразварот гандлю праз усе каналы рэалізацыі на душу насельніцтва і паказчык расшырэння ёмістасці рынка працы, які складаецца з узроўню безпрацоўя і долі неактыўнага насельніцтва ў складзе працаздольнага. Адзначаныя паказчыкі аналізаваліся за 5-гадовы перыяд – з 2008 (пачатак Сусветнага сістэмнага крызісу) па 2012 г. Пры гэтым па прычыне выкарыстання адносных паказчыкаў вынік даследавання не можа акрэсліць вагу рэгіёнаў у сацыяльна-эканамічным развіцці краіны. Нашы вывады адлюстроўваюць найперш ступень выкарыстання вытворчага патэнцыялу чалавека, ўзровень і якасць яго жыцця ў розных рэгіёнах Беларусі.

Малюнак 1. Картасхема сацыяльна-эканамічнага развіцця рэгіёнаў Беларусі (складзена аўтарам)

У выніку даследавання аўтарам была складзена картасхема, прапанаваная на малюнку 1. Найбольшае сацыяльна-эканамічнае развіццё характэрна для 4 рэгіёнаў Беларусі з моцным прамысловым і чалавечым патэнцыялам: Салігорскі, Мінскі, Мазырскі раёны і горад Мінск. Дадзеныя рэгіёны з’яўляюцца лакаматывамі развіцця беларускай эканомікі, а таксама найбольш значнымі рэгіёнамі ў сферы знешняга гандлю з экспартаарыентаванай прамысловасцю. Сярэдняе сацыяльна-эканамічнае развіццё характэрна для прысталічных рэгіёнаў (Дзяржынскага і Смалявіцкага), а таксама для буйных прамысловых (Жлобінскага, Полацкага, Брэсцкага і Гродзенскага). Названыя рэгіёны ўяўляюць сабою цэнтры эканамічнага развіцця Беларусі, для якіх характэрна найбольш рацыянальнае выкарыстанне чалавечага патэнцыялу ў краіне.

Да паўперыферыі належаць рэгіёны нізкага сацыяльна-эканамічнага развіцця, якія, у сваю чаргу, звязаны з асноўнымі транспартнымі магістралямі еўрапейскага значэння. Да паўперыферыі таксама трэба аднесці і некаторыя рэгіёны з буйным чалавечым і прамысловым патэнцыялам (Гомельскі, Віцебскі, Пінскі, Аршанскі і інш.), аднак з меншымі паказчыкамі інвестыцый і чыстага прыбытку на душу насельніцтва. Паўперыферыя зведвае міграцыйны адток насельніцтва, дэпапуляцыю, але мае даволі высокі інвестыцыйны патэнцыял.

Перыферыя рэспублікі ў асноўным лакалізуецца на паўднёвым-усходзе, поўдні, а таксама на поўначы Беларусі (звязана з меншай прамысловай развітасцю Палесся і Паазер’я ды наступствамі аварыі на ЧАЭС). Аднак гэтыя тэрыторыі маюць высокі рэкрэацыйны і прыродаахоўчы патэнцыял, які не выкарыстаны ў дастатковай ступені.

Такім чынам праведзенае намі даследаванне дазволіла зрабіць наступныя высновы:

1.      Беларусі характэрна значная нераўнамернасць рэгіянальнага развіцця, пры гэтым тэндэнцыя да сацыяльна-эканамічнай дыферэнцыяцыі з кожным годам узрастае, што негатыўна сказваецца на агульнарэспубліканскім эканамічным развіцці;

2.      большая частка тэрыторыі краіны мае нізкае і вельмі нізкае сацыяльна-эканамічнае развіццё;

3.      цэнтрамі эканамічнага развіцця з’яўляюцца рэгіёны з буйной экспартаарыентаванай прамысловасцю, пры гэтым яны акумулююць каля 3,5 млн. чалавек ці 1/3 насельніцтва Беларусі;

4.      паўперыферыя звязана з галоўнымі транспартнымі артэрыямі краіны, тым самым выконваючы сваю галоўную функцыю – звязвае эканамічныя цэнтры краіны паміж сабою і з рынкамі іншых дзяржаў;

5.      перыферыя лакалізавана на паўднёвым-усходзе і поўначы Беларусі. Гэтым рэгіёнам характэрна дэпапуляцыя і міграцыйны адток насельніцтва.

Літаратура:

1) Афіцыйны сайт Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь [Электронны рэсурс] Рэжым доступу: http://belstat.gov.by/

2) Ковалев М.М., Якубович А.Г. Инвестиционная привлекательность городов // Вестник Ассоциации белорусских банков, № 11-12 (607-608) 18.03.11. С. 39 – 49

Ігнацічы

ПРАБЛЕМА ВЫКАРЫСТАННЯ ЭКАНАМІЧНАГА ПАТЭНЦЫЯЛА ДЭПРЭСІЎНЫХ РЭГІЁНАЎ

Адным з магістральных накірункаў даследаванняў грамадскай геаграфіі з’яўляецца пошук рацыянальнага выкарыстання сацыяльна-эканамічнага, дэмаграфічнага і экалагічнага патэнцыяла тэрыторый. Такі напрамак ставіцца перад географамі ня толькі пры даследаванні эканамічна развітых, урбанізаваных рэгіенаў, але і перад дэпрэсіўнымі. Пасля атрымання незалежнасці і пераадолення наступстваў сістэмнага крызісу, тэрытарыяльнай структуры Рэспублікі Беларусь характэрна ўзмоцненная перыферызацыя і рэгіяналізацыя, якая звязана з міграцыйнай актыўнасцю насельніцтва і абязлюджваннем сельскай мясцовасці. Пры гэтым, як адзначае доктар геаграфічных навук, прафесар К. Красоўскі ў сваёй манаграфіі “Урбанизированная эволюция Беларуси”: “пераход эканомікі з планавым кіраваннем народнай гаспадаркай да рынкавых адносінаў, прыкметнае ўзмацненне апорна-каркасных функцый гарадоў патрабуе актывізацыі даследаванняў рассяленчаскіх праблемаў і прынцыпова новых метадаў і механізмаў рэгулявання сацыяльна-эканамічнымі працэсамі” [7, с. 4].

Перыяд «урбаністычнага буму» 1950-1970-х гг. – масавага перасялення насельніцтва з сельскай мясцовасці ў гарады – абумовіў паўсюднае і прасторава раўнамернае змяншэнне шчыльнасці насельніцтва сельскіх тэрыторый – у сярэднім на 8% за перыяд. З 1970-х гг. і да канца ХХ стагоддзі працэс памяншэння шчыльнасці ў рэгіёнах Беларусі пачынае характарызавацца прасторавай нераўнамернасцю ў інтэнсіўнасці і ўзмацненні палярызацыі. Значныя прасторы сельскіх тэрыторый становяцца малалюднымі ці амаль бязлюднымі [1].

Як адзначае К. Красоўскі: Раўнамерная сетка малых гарадскіх населеных пунктаў павінна спрыяць фармаванню цэнтраў абслугоўвання сельскіх жыхароў. Аднак большасць з іх з-за недастатковага гісторыка-культурнага і сацыяльна-эканамічнага патэнцыялу не могуць у поўным аб'ёме выконваць гэтыя функцыі // Асаблівасць гарадскога рассялення краіны стварае значную кантраснасць ў магчымасцях астатніх жыхароў, якія пражываюць за межамі сярэдняга радыусу ўплыву на прылеглую тэрыторыю, выкарыстоўваць навуковы , культурны і сацыяльна-эканамічны патэнцыял гарадоў гэтай катэгорыі” [7], што, у сваю чаргу, спрыяе перыферызацыі значнай часткі тэрыторыі краіны. Рацыянальнае выкарыстанне малалюдных тэрыторый у новых рэаліях рынкавых адносінаў змяншэння агульнай канкурэнтаздольнасці беларускай эканомікі становіцца надзённай задачай, якая стаіць ня толькі перад колам навукоўцаў, але і перад кіраўніцтвам рэспублікі.

Трэба адзначыць, што такія меркаванні падтрымлівае і доктар геаграфічных навук, прафесар К. Анціпава ў сваім артыкуле “Сельское расселение Беларуси: пространственно-временные сдвиги”: “Пераход ад пашыранага да звужанага тыпу ўзнаўлення насельніцтва абумовіў абязлюджванне дробных паселішчаў, якія пацярпелі ад аварыі на ЧАЭС. У выніку без насельніцтва па перапісу 1999 засталіся 3% сельскіх населеных пунктаў Беларусі, у тым ліку з іх 40 % у Гомельскай вобласці , 30% – у Віцебскай . Кожны дзесяты сельскі населены пункт застаўся без насельніцтва ў Гродзенскай і Магілёўскай абласцях. Найменшая колькасць вёсак без насельніцтва знаходзіцца ў Брэсцкай і Мінскай абласцях (1 і 7% адпаведна). Дэпапуляцыя насельніцтва ў дадзенай катэгорыі сельскіх населеных пунктаў пры захаванні іх у каркасе сельскага рассялення Беларусі абумоўлівае рашэнне праблемы аптымізацыі асяроддзя жыццядзейнасці і рацыянальнага выкарыстання сельскіх тэрыторый , якія засталіся без насельніцтва” [1]. Пры гэтым процівагай перадавым рэгіёнам з узмоцненым узроўнем індустрыяльна-тэхнагеннай нагрузкі могуць стаць асабліва ахоўныя тэрыторыі.

На развіццё урбанізацыйнага каркаса рэспублікі істотны ўплыў аказвае нацыянальная экалагічная сетка і наступствы Чарнобыльскай катастрофы. Фарміраванне экалагічнай сеткі ўстанаўлівае шэраг абмежаванняў і прыярытэтаў развіцця як для апорных гарадоў сістэмы рассялення, так і для транспартных камунікацый. У сувязі з гэтым прыродны каркас, аснову якога ўтвараюць асабліва ахоўныя тэрыторыі, выступае ў якасці процівагі ўрбанізаваным каркаса і разам з ім ўтварае планіровачны каркас краіны [6].

Перадавой асабліва ахоўнай тэрыторыяй з’яўляюцца нацыянальныя паркі. Нацыянальны парк – асабліва ахоўная прыродная тэрыторыя (акваторыя), якая мае экалагічную, гістарычную і эстэтычную каштоўнасць і амаль не зменена дзейнасцю чалавека. Ствараецца для захавання пэўных прыродных комплексаў і выкарыстання іх у рэкрэацыйных, асветніцкіх і навуковых мэтах [4, с. 242]. У адрозненне ад запаведнікаў, дзе дзейнасць чалавека практычна цалкам забароненая (забароненыя паляванне, турызм і т. п.), на тэрыторыю нацыянальных паркаў дапускаюцца турысты, у абмежаваных маштабах дапускаецца гаспадарчая дзейнасць, што дазваляе атрымоўваць з гэтай тэрыторыі нейкія эканамічныя прыбыткі. З-за спалучэння эканамічнай і экалагічнай дзейнасці нацыянальныя паркі з’яўляюцца найбольш пашыраным тыпам асабліва ахоўных тэрыторый.

Нацыянальныя паркі на тэрыторыі Беларусі з'явіліся ўжо ў час яе незалежнасці, напрыклад: “Белавежская пушча” – стала нацыянальным паркам толькі з 1993 года, хоць як ахоўная прыродная тэрыторыя вядомая з 1409; “Браслаўскія азёры” – нацыянальны парк з 1995 года; “Нарачанскі” – стаў нацыянальным паркам у 1999 годзе. Стварэнне новых нацыянальных паркаў было спынена. Пры гэтым агульная плошча нацыянальных паркаў Беларусі складае каля 327 тыс. га ці каля 1,5% плошчы рэспублікі [4]. Гэты паказчык вышэйшы за многія краіны Еўропы (Германія, Польша і г.д.), аднак пры нашым паказчыку шчыльнасці насельніцтва (47 чал./км²), узроўні дэмаграфічнай нагрузкі на тэрыторыю і агракліматычным умовам доля асабліва ахоўных тэрыторый у структуры зямельных рэсурсаў можа быць вышэйшая. Трэба адзначыць, што ў Нацыянальным парку “Нарачанскі” ў 2011 годзе выдаткі на вядзенне паляўнічай гаспадаркі склалі 1,083 млрд. руб., прыбыткі 1,396 млрд. руб., што гаворыць пра эканамічную перспектыўнасць такіх тэрыторый [8].

Рыс. 1. Шчыльнасць сельскага насельніцтва (створа аўтарам па матэрыялах [1])

1 – “Выганашчанскі” НП; 2 – “Падзьвінскі” НП; 3 – “Асвейскі” НП; 4 – НП “Налібоцкая пушча”; 5 – “Сожскі” НП

Значная частка Беларусі характарызуецца абязлюджваннем тэрыторыі, пры гэтым 38% ад тэрыторыі краіны складаюць лясы, што з’яўляецца добрым падмуркам для стварэння нацыянальных паркаў (рыс. 1).

На аснове разлічанага каэфіцыента дынамікі шчыльнасці сельскага насельніцтва за 1959-2005 гг . К. Анціпавай было выяўлена 6 арэалаў максімальнага дэмаграфічнага змяншэння шчыльнасці (каэфіцыент дынамікі больш за 2,5 ) [1]:

1) Чашніцка-Сенненска-Талачынская дуга ;

2) Іўеўска-Наваградзка-Дзятлава-Зэльвенская дуга;

3) Лоеўска-Нараўлянская дуга;

4) Баранавіцка-Івацэвіцкі арэал;

5) Круглянска-Шклоўска-Бялыніцка-Клічаўскі арэал;

6) Чавуска-Рагачоўска-Веткаўска-Хоцімскі арэал (усяго 13 раёнаў Гомельскай і Магілёўскай абласцей).

У гэтых выдзеленых К. Анціпавай рэгіёнах ва ўмовах зніжэння тэхнагеннай і дэмаграфічнай нагрузкі неабходна стварэнне комплексных праграмаў для рацыянальнага выкарыстання патэнцыялу дэпрэсіўных тэрыторый і глыбокі навуковы аналіз магчымасці ўтварэння на базе адзначаных тэрыторый нацыянальных паркаў. Пры паверхневым аналізе, які грунтуецца на ўліку ўжо створаных у краіне заказніках рэспубліканскага значэння як падмуркаў новых нацыянальных паркаў, можна вызначыць 5 патэнцыйных тэрыторый:

1.     Павялічаная тэрыторыя “Выганашчанскага” гідралагічнага заказніка. Прыродны комплекс заказніка мае статус тэрыторыі, важнай для птушак, міжнароднага значэння. Заказнік ўключае буйныя балотныя масівы Выганашчанскае, Пагоня, Алешня, а таксама ўрочышча Мох, Заканалье і інш. Заказнік “Выганашчанскае” ўяўляе сабою ўнікальную непаўторную тэрыторыю для Беларусі і Еўропы ў цэлым. Гэта найбуйнейшы захаваны балотны масіў на водападзеле рэк Чарнаморскага і Балтыйскага басейнаў. У заказніку знаходзіцца зона актыўнай разгрузкі грунтавых вод, якая мае важнае значэнне ў харчаванні рэк, азёр, падтрыманні кліматычных характарыстык. Заказнік размешчаны ў межах пляската-хвалістых балотных і плоскіх другасных водна-ледавіковых ландшафтаў. На месцы былога марскога дна сфармавалася сучасная буйная плоскавыгнутая азёрна-балотная нізіна з вялікай колькасцю азёраў. Тут жа праходзіць частка Агінскага канала, а ва ўрочышчы “Вясёлая Града” захаваўся старажытны промысел – бортніцтва, выяўленыя сляды матэрыяльнай культуры чалавека каменнага веку (крэмневыя рэтушаваныя скрабкі). Каля вёскі Бабровічы помнікі прыроды і археалогіі – дубы-волаты і старажытнае гарадзішча [9].

2.     “Падзьвінскі” нацыянальны парк можа быць створаны на базе гідралагічнага заказніка “Крывое” разам з Ушацкай групай азёр і сярэдняй часткай поймы Заходняй Дзвіны. Тэрыторыя нацыянальнага парка будзе размешчана на Полацкай нізіне, дзе сустракаюцца озавыя грады. У возеры расце палушнік азёрны, занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі [3, с. 499]

3.     “Асвейскі” біялагічны заказнік заснаваны ў 1977 годзе для зберажэння месцаў масавага гнездавання вадаплаўных птушак і стварэння ўмоў для іх размнажэння. Уключае Асвейскае возера (гняздуюцца лебедзь-шыпун, малая чайка, занесеныя ў Чырвоную кнігу Беларусі, водзіцца андатра і бобр), Асвейскае балота і града [2, с. 23].

4.     Нацыянальны парк “Налібоцкая пушча” можа быць створаны на базе аднайменнага біялагічнага заказніка. 26 сустракаемых у “Налібоцкай пушчы” вышэйшых відаў сасудзістых раслін занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі [4, с. 133].

5.     “Чачэрскі” біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння ў 1978 годзе заснаваны для рацыянальнага выкарыстання і аднаўлення прыродных запасаў лекавых раслін. У Чырвонай кнізе – пылкагалоўнік чырвоны, жаўтазель германскі, канюшына любінавая; з жывёл – барсук, кулік-сарока, чорны бусел [5, с. 267].

Агульная дэпапуляцыя насельніцтва і наяўнасць дэпрэсійных сельскіх рэгіёнаў абумоўлівае рашэнне праблемы аптымізацыі асяроддзя жыццядзейнасці і рацыянальнага выкарыстання сельскіх тэрыторый, якія засталіся без насельніцтва. Такім рашэннем можа стаць стварэнне новых асабова ахоўных тэрыторый. Нягледзячы на агульнае змяншэнне канкурэнтаздольнасці беларуская эканомікі, у Беларусі ёсць значная абсалютная перавага – гэта адносна захаваная еўрапейская прырода. Пры разумным турыстычным маркетынгу і дзяржаўнай падтрымцы гэта перавага можа прынесці эканоміцы рэспублікі пэўныя дывідэнты.

Спіс выкарыстанных крыніц:

1.     Антипова Е.А. Сельское расселение Беларуси: пространственно-временные сдвиги (в 2-х ч.) // Земля Беларуси. – 2007. № 2. – С.20 25; Земля Беларуси. – 2007. № 3. – С.15-20. [Электронный ресурс] http://www.bsu.by/Cache/pdf/162373.pdf

2.     Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т.  2: Аршыца – Беларусцы / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. – Мн.: БелЭн, 1996. – 480 с.

3.     Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т.  8: Канто – Кулі / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. – Мн.: БелЭн, 1999. – 576 с.

4.     Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т.  11: Мугір – Паліклініка / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. – Мн.: БелЭн, 2000. – 560 с.

5.     Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т.  17: Хвінявічы – Шчытні / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў і інш. – Мн.: БелЭн, 2003. – 512 с.

6.     Беларусь: среда для человека // Национальный отчет о человеческом развитии – 96. – Минск, 1996. – 216 с.

7.     Красовский К.К. Урбанистическая эволюция Беларуси: монография / К. Красовский. – Брест: БрГУ имени А.С. Пушкина, 2009. – 237 с.

8.     Афіцыйны сайт нацыянальнага парка “Нарачанскі” [Інтэрнэт-спасылка] http://www.naroch.com/sertifikacia/

               9. [Інтэрнэт-спасылка] http://www.gants-region. info/ index/ landshaftnyj_                       zakaznik_ vygonoshhanskoe/0-1436